ORIJENTALNO DOBA U KULTURI SEĆANJA SEFARDA U BEOGRADU IZMEĐU DVA SVETSKA RATA
Ključne reči:
culture of remembrance, communicative and cultural memories, Jews (Sephardim, Ashkenazim), Jewish quarter (Jalija), Belgrade under the Ottoman ruleApstrakt
Sefardi su se, nakon progona s Iberijskog poluostrva (1492), naselili u velikom broju na prostore Osmanskog carstva, a u Beograd nakon 1521. godine, pošto je grad pao pod osmansku vlast. Administrativno i političko uređenje Osmanskog carstva omogućilo je beogradskim Sefardima, kao i drugim nemuslimanima, da vekovima žive pobožno i patrijarhalno u zasebnoj mahali. Oni su bili tesno povezani rodbinski i poslovno s drugim sefardskim zajednicama širom Carstva, a samo površno s predstavnicima muslimanske vlasti i pripadnicima drugih versko-etničkih grupa koje su živele u njihovom neposrednom susedstvu. Promene su nastale tek u XIX veku, nakon uspostavljanja srpske nacionalne države, kada je započela sve intenzivnija modernizacija beogradske jevrejske zajednice. U ovom članku razmatra se kako su orijentalno doba i njegove tekovine ostali zabeleženi u tekstovima koji govore o prošlosti beogradskih Sefarda. Korpus čine sačuvane jevrejske publikacije koje su izlazile između dva svetska
rata na srpskom jeziku. One svedoče o specifičnosti sećanja beogradskih Sefarda, ali i o sličnostima koje ona pokazuju kako s diskursima balkanskih suseda, tako i modernih jevrejskih autora
Reference
Alkalaj, Aron. s.a. Život i običaji u nekadašnjoj Jevrejskoj mahali. Jevrejski almanah 1961–1962: 82 –97.
Alkalaj, Aron. 1933. Dr. Solomon Alkalaj. Godišnjak „La Benevolensije” i „Potpore”: 64–70.
Alkalaj, Aron. [1954]. Purim u Jevrejskoj mahali. Jevrejski almanah 1954: 146–152.
Alkalaj, dr David. 1925. Nova Sinagoga „Bet Israel”. Jevrejski almanah za godinu 5686 (1925–1926), I: 73–82.
Alkalaj, David. 1930. Sa Jalije. Židov XIV (38): 9–10.
Alkalaj, David A. 15.11.1925. Hajim Davičo, književnik sa Jalije. Gideon VI (4–5): 74–85.
Alkalaj, David A. 1933. Benko Davičo (1872–1913). Godišnjak „La Benevolensije” i „Potpore”: 59–64.
Alkalaj, David A. 1937–1938. Sefardska opština u Beogradu šezdesetih godina XIX veka. Jevrejski narodni kalendar III: 101–112.
Alkalaj, Isak. 1925. Jevrejske knjige štampane u Beogradu. Prilozi za kulturni život beogradskih Jevreja u prošlom veku. Jevrejski almanah za godinu 5686 (1925–1926) I: 132–144.
Alkalaj, Isak. 1927. Arhivska građa o Jevrejima u Srbiji. Jevrejski almanah za godinu 5688 (1927–1928) III: 21–44.
Assmann, Aleida. 2006. Der lange Schatten der Vergangenheit. Erinnerungskultur und Geschichtspolitik. München: C. H. Beck.
Assmann, Aleida. 2013. Das neue Unbehagen an der Erinnerungskultur. Eine Intervention. München: C. H. Beck.
Assmann, Jan. 2011. Cultural Memory and Early Civilization. Writing, Remembrance, and Po litical Imagination. Cambridge et al.: Cambridge University Press.
Assmann, Jan. 2013. „Communicative and Cultural Memory”. In Loci Memoriae Hungaricae: The theoretical foundations of Hungarian ‘lieux de mémoire’ studies 1, eds. Pál S. Varga et al, 36–43. Debrecen: Debrecen University Press.
Bakic-Hayden, Milica. 1995. Nesting Orientalisms: The Case of Former Yugoslavia. Slavic Review 54 (4): 917–931.
Benbassa, Esther, Aron Rodrigue. 2004. Historia de los judíos sefardíes. De Toledo a Salónica, traducción de José Luis Sánchez-Silva. Madrid: Abada.
Bunis, David. 2010. „Echoes of Yiddishism in Judezmism”. In Jews and Slavs 22, ed. Wolf Moskovich, 232–250. Jerusalem, Kyiv: The Hebrew University of Jerusalem.
Cvijić, Jovan. 1922. Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje: osnove antropogeografije, prev. B. Drobnjaković. Beograd: Državna štamparija Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.
Demajo, Jelena. 1924. „Kulturni razvitak jevrejske žene u Srbiji”. U Jevrejsko žensko društvo u Beogradu 1874–1924. Na dan pedesetgodišnjice od osnivanja, 50–61. Beograd: Izdanje Uprave Jevrejskog ženskog društva.
Demajo, Samuilo. 1938–1939. Sećanja na Jaliju. Jevrejski narodni kalendar IV: 49–55.
Đorđević, Tihomir R. 1923. Jevreji u Srbiji za vreme prve vlade kneza Miloša (1815–1839). Godišnjica Nikole Čupića XXXV: 202–211.
Đorđević, Tihomir R. 1926. „Predgovor”. U Jevreji u Beogradu, Ignjat Šlang, ix-xii. Beograd: Štamparija M. Karića.
Đurić-Zamolo, Divna. 1977. Beograd kao orijentalna varoš pod Turcima: 1521–1867: arhitektonsko-urbanistička studija. Beograd: Muzej grada Beograda.
Elezović, Gliša. 1935. Turski spomenici u Vojvodini. Glasnik Istoriskog društva u Novom Sadu 8, 3 (22): 464–466.
Erll, Astrid. 2008. „Cultural Memory Studies: An Introduction”. In Cultural Memory Studies: An International and Interdisciplinary Handbook, eds. Sara Young et al., 1–15. Berlin: De Gruyter.
Filipović, Jelena. 2015. Transdisciplinary approach to language study: The complexity theory perspective. Basingstoke: Palgrave Macmillan.
Filipović, Jelena. 2018. Moć reči. Ogledi iz kritičke sociolingvistike, 2. dopunjeno i prošireno izdanje. Beograd: Zadužbina Andrejević.
Fotić, Aleksandar. 2005. „Belgrade: A Muslim and non-Muslim cultural center (sixteenth – seventeenth centuries)”. U Provincial elites in the Ottoman Empire, Halcyon Days in Crete V, A Symposium held in Rethymno 10–12 January 2003, ed. Antonis Anastasopoulos, 51–75. Rethymno: Crete University Press.
Freidenreich, Harriet Pass. 2001 [1979]. The Jews of Yugoslavia. A Quest for Community. Philadelphia: The Jewish Publication Society of America.
Hobsbawm, Eric, Terence Ranger (ur.) 1983. The Invention of Tradition. Cam bridge: Cambridge University Press.
Hrabak, Bogumil. 2009. Jevreji u Beogradu do sticanja ravnopravnosti (1878). Beograd: SGC.
Ilić [Mandić], Marija. 2014. Discourse and Ethnic Identity. The Case of the Serbs from Hungary. München, Berlin, Washington DC: Verlag Otto Sagner.
Jevrejsko žensko društvo. 1924. „Kratka istorija Jevrejskog Ženskog Društva”. U Jevrejsko žensko društvo u Beogradu 1874–1924. Na dan pedesetgodišnjice od osnivanja, 7–28. Beograd: Izdanje Uprave Jevrejskog ženskog društva.
Jovanović, Željko. 2014. Haim Davičo’s Text Ženske Šale (Women’s Jokes): A Sephardic Folktale or a Serbian Translation of Tirso de Molina’s Los tres maridos burlados?. Bulletin of Spanish Studies: Hispanic Studies and Researches on Spain, Portugal and Latin America 91, 7: 981–1002.
Kalderon, Solomon. 1933. Istorija jevrejskog naroda, I Od prvog hrama do izgona Jevreja sa Pirinejskog poluostrva, Po Kajzerlingu – biahu preveo i dopunio Solomon Kalderon, profesor. Beograd: Savez jevrejskih opština.
Kalderon, Solomon i Juda Levi. 1935. Istorija jevrejskog naroda II: Od izgona Jevreja sa Pirinejskog poluostrva do najnovijeg vremena. Beograd: Savez jevrejskih veroispovednih opština Kraljevine Jugoslavije.
Kuljić, Todor. 2006. Kultura sećanja. Teorijska objašnjenja upotrebe prošlosti. Beograd: Čigoja.
Lebl, Ženi. 2001. Do „konačnog rešenja”: Jevreji u Beogradu 1521–1942. Beograd: Čigoja.
Lebl-Albala, Paulina. 1933. Udeo jugoslavenskih Jevreja u izgradnji duhovne kulture. Godišnjak „La Benevolensije” i „Potpore”: 137–141.
Levi, Moric. 1924. „Fragmenti iz života Sefarda”. U Spomenica o proslavi tridesetogodišnjice jevrejskog kulturno-potpornog društva „La Benevolencija” u Sarajevu maja 1924, ur. Stanislav Vinaver, 16–24. Beograd: Štamparija i cinkografija „Vreme”.
Mandić, Marija. 2020. „The Serbian Proverb Poturica gori od Turčina (A Turk-convert is Worse Than a Turk): Stigmatizer and Figure of Speech”. In Imagining Bosnian Muslims in Central Europe: Representations, Transfers and Exchanges, ed. Frantisek Sistek. New York: Berghahn Books. (u štampi)
Manojlović Pintar, Olga. 2014. Arheologija sećanja. Spomenici i identiteti u Srbiji 1918– 1989. Beograd: Udruženje za društvenu istoriju, Čigoja.
Margulis, Raf. 1933. Istorija dobrotvornog društva Potpora. Godišnjak „La Benevolensije” i „Potpore”: 33–48.
Masters, Bruce. 2001. Christians and Jews in the Ottoman Arab World: The Roots of Sectarianism. Cambridge: Cambridge University Press.
Meyuhas Ginio, Alisa. 2014. Between Sepharad and Jerusalem: History, identity and memory of the Sephardim. Leiden, Boston: Brill.
Mišković, Nataša. 2010. Bazari i bulevari: Svet života u Beogradu 19. veka. Beograd: Muzej grada Beograda.
Mošić, Solomon L. 1933. Pod zaštitom Crkveno-školske jevrejske opštine Srpsko-jevrejsko pevačko društvo 1879–1929. Spomenica 50 godišnjice proslavljene 7 i 8 aprila 1933 g. u Beogradu. Beograd: „Polet” Judić.
Nezirović, Muhamed. 1992. Jevrejsko-španjolska književnost. Sarajevo: Svjetlost.
Nora, Pierre. 1989. Between memory and history. Les Lieux de Mémoire. Rep resentations 26: 7–25.
Papo Bohoreta, Laura. 2005 [1931]. Sefardska žena u Bosni. Sarajevo: Connectum.
Penny, Ralph. 1993. Gramática histórica del español. Barcelona: Ariel.
Pijade, Bukić. 1933a. Svetla imena. Godišnjak „La Benevolensije” i „Potpore”: 57–59.
Pijade, Bukić. 1933b. Šemaja Demajo. Godišnjak „La Benevolensije” i „Potpore”: 75–80.
Pijade, Bukić. 1938–1939. Iz nedavne prošlosti jevrejske sefardske opštine u Beogradu. Jevrejski narodni kalendar IV: 33–48.
Prole, Dragan. 2013. „Kultura sećanja na tursku vladavinu u Srbiji”. U Šesti međunarodni interdisciplinarni simpozijum Susret kultura, knj. 2, ur. Ivana Živančević Sekeruš, 995–1003. Novi Sad: Filozofski fakultet.
Rozen, Minna. 2006. „The Ottoman Jews”. In The Cambridge History of Turkey. The Latter Ottoman Empire 1603–1839, ed. Suraiya Faroqhi, 256–271. Cambridge: Cambridge University Press.
Said, Edward W. 1994 [1979]. Orientalism. New York: Vintage Books.
Spomenica gospođe Estire Š. Ruso, učiteljice, na dan proslave 32 godine prosvetnog, nacionalnog i humanog rada, 1. juna 1924. godine. Beograd: Štamparija M. Karića.
Šlang, Ignjat. 1926. Jevreji u Beogradu. Beograd: Štamparija M. Karića.
Šlang, Ignjat. 1933. Dva rabina mučenika u istoriskom Beogradu. Godišnjak „La Benevolensije” i „Potpore”: 100–105.
Todorova, Maria. 1996. „The Ottoman legacy in the Balkans”. In Imperial legacy: the Ottoman imprint on the Balkans and the Middle East, ed. L. Carl Brown, 45–77. New York: Columbia University Press.
Tsitsipis, Lukas. 1998. A Linguistic Anthropology of Praxis and Language Shift: Arvanítika Albanian) and Greek in Contact. New York: Oxford University Press; Oxford: Clarendon Press.
Vajs, Albert. 15.01.1941. Sefardi i Aškenazi. Glasnik Jevrejske aškenaske veoispovedne opštine 1: 4–6.
van Dijk, Teun. 2015. „Critical discourse analysis”. In The Handbook of Discourse Analysis, vol. 1, eds. Deborah Tannen et al., 466–485. 2nd ed. Malden, Oxford, Chichester: Wiley Blackwell.
Vidaković-Petrov, Krinka. 2010. „Identity and Memory in the Works of Haim S. Davicho”. In Los sefardíes ante los retos del mundo contemporáneo. Identidad y mentalidades, eds. Paloma Díaz-Mas y María Sánchez Pérez, 307–316. Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC).
Vidaković-Petrov, Krinka. 2014. „From Sephardic traditional to modern Serbian/Yugoslav literature”. In Around the Point: Studies in Jewish Literature and Culture in Multiple Languages, eds. Hillel Weiss et al., 434–452. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing.
Vučina Simović, Ivana. 2015a. Život i delo Hajima S. Daviča (1854–1918) između slave i zaborava. Nasleđe: časopis za književnost, umetnost i kulturu 31: 109–121.
Vučina Simović, Ivana. 2015b. La labor política, cultural e ideologías de Haim S. Davicho de Belgrado: Entre judaísmo familiar y patriotismo serbio. Lipar: časopis za književnost, jezik, umetnost i kulturu 58: 61–77.
Vučina Simović, Ivana. 2016. Jevrejsko-španski jezik na Balkanu: Prilozi istorijskoj sociolingvistici. Kragujevac: Filološko-umetnički fakultet Univerziteta u Kragujevcu.
Vučina Simović, Ivana i Jelena Filipović. 2009. Etnički identitet i zamena jezika u sefardskoj zajednici u Beogradu. Beograd: Zavod za udžbenike.
Zerubavel, Eviatar. 1996. Social memories. Steps to a sociology of the past. Qual itative Sociology 19 (6): 283–300.
ERIH PLUS - European Reference Index for the Humanities
CEEOL - Central and Eastern European Online Library
The DOI Foundation